سرگذشت مؤلف 1 - نام و نسب فضل اللّه بن روزبهان بن فضل اللّه الامين ابو الخير ابن قاضى باصفهان امين الدين خنجى الاصل الشيرازى الشافعى الصوفى معروف به خواجه ملا . « 1 » صاحب روضات الجنات نام او را در كتاب خود چنين آورده است : فضل اللّه بن روزبهان بن فضل اللّه الخنجى الاصفهانى المعروف به پاشا . « 2 » آقاى محمد امين خنجى در شرح حال فضل اللّه نام او را چنين ذكر كرده‌اند . افضل الدين فضل اللّه بن جمال الدين روزبهان بن فضل اللّه بن محمد ، خنجى الاصل ، شيرازى المولد و المنشأ ، اصفهانى الدارو المسكن ، ملقب به امين و معروف بخواجه ملا و صاعدى و قاضى و پاشا ، شهرت او را خواجه مولانا و امينى و به غلط كاشانى نيز نوشته‌اند . « 3 » دوست فاضل آقاى محمد تقى دانش پژوه در فهرست كتابخانهء مركزى دانشگاه ذيل « ايضاح احقاق الحق » نامبرده را پاشا قاضى فضل اللّه بن روزبهان بن فضل اللّه خنجى شيرازى سپاهانى دانشمند اشعرى حنفى خوانده است . « 4 » مينورسكى در مقدمهء عالم آراى امينى او را به نام ابو الخير فضل اللّه بن روز بهان بن فضل اللّه ( بن محمد ) الخنجى الاصفهانى متخلص به امين معروف به خواجه ملا ( و بعدا خواجه مولانا ) ياد كرده است . « 5 » به نظر نگارنده آنچه سخاوى دربارهء نام فضل اللّه نوشته ، دقيق‌تر و صحيح‌تر است ، زيرا سمت استادى بر فضل اللّه داشته و از نزديك مدتى با او معاشر بوده است . گذشته از اين دقت او در ضبط اعلام رجال و اهل علم بيش از صاحب روضات الجنات است . معلوم نيست كه در چه تاريخ به لقب « پاشا » ملقب شده و چه كسى اين لقب را به او داده است . شايد پس از اتصال به دربار آق قوينلو و رسيدن به خدمت سلطان يعقوب بن اوزون حسن ( 896 - 884 ) با اين لقب از ديگر اقران متمايز شده باشد . فضل اللّه در سال 910 از عراق به خراسان و ماوراء النهر رفت و از معتمدين دربار محمد خان شيبانى شد . در صفحات ماوراء النهر بعنوان « خواجه مولانا » يا « خواجه مولانا اصفهانى » شناخته شده است . « 6 » امين تخلص فضل اللّه است و در نه مورد در كتاب مهمان نامهء بخارا در آخر اشعار مؤلف ، اين نام ديده مىشود . « 7 »

--> ( 1 ) - الضوء اللامع تأليف سخاوى ، ذيل فضل اللّه ؛ يادداشتهاى مرحوم قزوينى ج 3 ص 227 . ( 2 ) - روضات الجنات ص 500 . مؤلف اين كتاب در فهرست خود كلمهء « قاضى » را نيز مقدم بر نام فضل اللّه آورده است . ( 3 ) - فرهنگ ايران زمين ج 4 سال 1335 ص 173 . در مقاله‌اى كه آقاى خنجى در كتاب لارستان كهن ص 187 نوشته‌اند القاب « امين الدين » و « ابو الخير » را مقدم بر نام فضل اللّه ذكر كرده‌اند . ( 4 ) - فهرست كتابخانهء اهدائى آقاى سيد محمد مشكوة به كتابخانهء دانشگاه تهران ج 3 بخش يكم ص 541 . ( 5 ) - Persia in A . D . 1478 - 1490 , An abridged translation of Tarikh - i Alam - ara - yi Amini p . 1 . ( 6 ) - در صفحهء اول و آخر مهمان نامهء بخارا ، مؤلف خود را به اين نام ميخواند و در صفحهء 197 مؤلف از قول محمد خان شيبانى گويد « بعد از آن فرمودند كه سحرگاه اين روز غزل تركى وارد شده و فرمودند كه در آن غزل مباحثات « خواجه مولانا » را ياد كرده‌ايم . » ( 7 ) - مهمان نامهء بخارا ، صفحات 75 ، 131 ، 136 ، 251 ، 253 ، 256 ، 259 ، 321 ، 338 . نام فضل اللّه در فهرست Tauer شمارهء 433 ص 482 و 483 و در احسن التواريخ حسن روملو ص 174 نيز آمده است .